অসমীয়া   বাংলা   बोड़ो   डोगरी   ગુજરાતી   ಕನ್ನಡ   كأشُر   कोंकणी   संथाली   মনিপুরি   नेपाली   ଓରିୟା   ਪੰਜਾਬੀ   संस्कृत   தமிழ்  తెలుగు   ردو

हाम्रो शारीरिक रसायन भार

हाम्रो शारीरिक रसायन भार

केही रसायन, व्यक्तिको सम्पर्कमा आउने वित्तिकै मानिसको शरीरबाट बाहिर छोडेर जान्छ अरु केही भने बोसोमा रगत तथा हड्डीमा लामो समयसम्म रहिरहन्छ । जस्तो उदाहरणको लागि एकपटकको सम्पर्क पछाडि आर्सेनिक हाम्रो शरीरमा ३ दिनसम्म रहिरहन्छ । अरु रसायनहरू जस्तो विषादी डी.डी.टी. (पृष्ठ १५०) । हाम्रो शरीरमा ५० वर्ष वा त्योभन्दा बढी समयसम्म रहिरहन्छ । रासायनिक शारीरिक भार भनेको विषाक्त रसायनको मात्रा हो जुन कुनै पनि समयमा मानिसको शरीरमा हुन्छ । यो रसायनहरू मात्र हाम्रो शरीरमा हुनाले हामी बिरामी पर्छौ भन्ने होइन । केही व्यक्तिहरू थोरै मात्र रसायन शरीरमा हुँदा पनि बिरामी हुन्छ र अरु जसको शरीरमा बढी रसायन छ तिनीहरू बिरामी नहुन सक्छ । वयस्कहरूमा भन्दा बालबालिकाहरूमा अझ बढी शारीरिक भार हुन्छ । सानो उमेरको कारण थोरै समय मात्र रसायनको सम्पर्कमा आउँदा पनि तिनीहरूको शरीरमा कुनै बचावटको वा शरीरबाट रसायन बाहिर निकाल्ने उपाय विकसित भएको हुँदैन ।

विषाक्त मिश्रण

हाम्रो वातावरणमा धेरै रसायनहरू छन् तर बढीजसो हामी कुनको सम्पर्कमा आउँछौ र कसरी यसको सम्मिश्रणले असर गर्छ थाहै हुँदैन । यो रासायनिक मिश्रणले गर्दा वा कुनै एउटा रसायनको सम्पर्कले गर्दा व्यक्तिको स्वास्थ्यमा असर गरेको हो थाहा पाउन गाह्रो हुन्छ । धेरै जस्तो अवस्थामा एउटा रसायनको असर भन्दा धेरै रसायनको सम्मिश्रण बढी हानीकारक हुन्छ । वैज्ञानिकहरूले प्रत्येक रसायन व्यक्तिको स्वास्थ्यमा कसरी असर गर्छ भन्ने अध्ययन गरे । तर धेरैजसो रासायनिक उत्पादनहरू जस्तो क्लिनर, डाइज, प्लाष्टिक, रंग र गम धेरै रसायनहरूको मिश्रणबाट बनेको हुन्छ । उदाहरणको लागि रंगमा घोलकहरू, विभिन्न तत्वहरू र अरु पदार्थहरू पनि हुन्छ । घोलकले एउटा प्रकारका स्वास्थ्य समस्या ल्याउँछ भने विभिन्न तत्वहरू अर्कै प्रकारको समस्या र दुवै रसायनलाई मिसायौं भने अर्को तेस्रो प्रकारका स्वास्थ्य समस्या ल्याउँदछ जुन एउटा मात्र रसायनले गर्न सक्दैन । उद्योगबाट निस्किने विभिन्न फोहरहरू जस्तो चिम्नीबाट निस्किने धुवाँ अथवा पानी नजिकै थुपारिने रासायनिक फोहरहरूमा पनि विभिन्न प्रकारका रासायनिक मिश्रणहरू हुन्छन् ।

विषाक्त पदार्थहरू कसरी वातावरणमा एक ठाउबाट अर्को ठाउमा फैलिन्छ

धेरै विषाक्त रसायनहरू त्यसको स्रोतबाट हावापानी खाना र दैनिक प्रयोग हुने विभिन्न सामानहरू जस्तो प्लाष्टिक, विषादी र सरसफाइ गर्ने सामग्रीमार्फत् टाढा टाढासम्म जाने गर्दछ । । यीमध्ये केही रसायनहरू लामो समयसम्म वातावरणमा रहिरहन्छ । पृथ्वीमा रहेका प्रत्येक व्यक्तिले विषाक्त रसायनहरू आफ्नो शरीरमा बोकेको हुन्छ । विषाक्त रसायन मानिस र जनावरको बोसोमा र विरुवामा जम्मा भएर बस्छ । जब मानिसहरू र ठुला जनावरहरू (जस्तोः भालु, उल्लु, बाज र ठूला माछा) ले साना माछा, विरुवा, खान्छ, खाद्य चक्र र जालमार्फत् विषादीयुक्त रसायन खाना लिने जनावरको शरीरमा जम्मा भएर बस्दछ ।

गह्रौं धातु

गह्रौं धातुहरू जस्तो सिसा, पारो, क्याडमियम र क्रोमियमको मात्र थोरै मात्रा पनि मानिस, जनावर र विरुवाहरूको लागि हानीकारक हुन्छ । यी गह्रौं धातुहरू वातावरणमा धेरै उद्योगहरू जस्तो तेल निकाल्ने, प्रशोधन गर्ने, छाला उद्योग, भष्मीकरण आदिबाट उत्सर्जन हुन्छ । जब मानिसहरूले श्वासप्रश्वास फेर्छ, धुलो निल्छ, धुवाँ वा छालाको सम्पर्कमा जान्छ वा आँखाभित्र वा रगतले सोस्दछ । यी गह्रौं धातुहरू हानीकारक हुन्छन् । गह्रौं धातुहरू विरुवा र जनावरमा पनि जम्मा भएर बस्दछ र जब मानिसले यसलाई खान्छ त्यसको असर मानिसहरूमा देखापर्दछ ।

गह्रौं धातुको विषको लक्षणहरूः

गह्रौं धातुबाट विषाक्तता बढीजसो एकैपटकमा धेरै मात्रामा विषाक्तताको सम्पर्कमा आउनाले मात्र हुँदैन बरु थोरै मात्रामा लामो समयसम्मको सम्पर्कबाट हुन्छ । प्रारम्भिक लक्षणमा काम्ने, चिडचिडाहट, दिमाग असन्तुलन, थकाई र हात खुट्टाको कमजोरी आदि देखापर्दछ । अरु लक्षणहरूमा टाउको दुख्ने, धमिलो देख्ने, निद्राको समस्या, स्मरणशक्ति घट्नु सोंच्न गाह्रो हुनु । छालामा खटिरा, आँखा र नाक चिलाउने गिजामा रगत आउनु, ओंठमा खटिरा आउनु, दाँत दुख्नु, मुखमा धातुको स्वाद आउनु । मुटुको धड्कन छिटोछिटो हुनु, कमजोरी हुनु । पेट दुख्नु, ढुस्स हुनु, झाडापखाला वा कब्जियत हुनु, धेरै पटक पिसाब लाग्नु । मासु सुनिनु, दुख्नु र जोर्नीहरू बढी रुखो हुनु, हातखुट्टा चिसो हुनु । गह्रौं धातुको विषाक्तताले हाम्रो मृगौला, प्रजनन प्रणाली र अरु गम्भीर लामो समयका स्वास्थ्य समस्या हुन सक्छ ।

महत्वपूर्णः

यदि तपाईलाई गह्रौं धातुबाट विष लागेको शंका लागेमा परीक्षणको लागि स्वास्थ्यकर्मीलाई खोज्ने । यदि तपार्ई दिनदिनै गह्रौं धातुबाट विषाक्तताको सम्पर्कमा हुनु भएमा औषधिले पनि यसको विषाक्तता रोक्न सक्दैन । विषाक्तता रोक्ने एउटै उपाय भनेको यसको सम्पर्कमा नआउनु नै हो । यदि तपाईमा गह्रौं धातुबाट विषाक्तता देखिएमा तपाईको समुदायमा अरुलाई पनि हुन सक्छ । अरु केही पृष्ठले पारोको समस्याको बारेमा छलफल गर्नेछ । अरु गह्रौं धातुले पनि यस्तै खालका समस्याहरू गर्दछ ।

मर्करी (पारो) विषाक्तता

मर्करी पनि एउटा गह्रुङ्गो धातु हो । जब यो खानी, कोइला बालेर र मर्करीयुक्त उत्पादनहरू वातावरणमा जान्छ, यसले गम्भीर स्वास्थ्य समस्याहरू ल्याउँदछ । मर्करी धेरै नै विषाक्त हुन्छ । जब मर्करी खोला, ताल र नदीमा रहेका विरुवाहरूको सम्पर्कमा जान्छ झन हानीकारक रूप मिथाइल मर्करीमा परिणत हुन्छ । एकदमै थोरै मात्र पारोको मात्राले पनि पोखरीमा वा नदीमा रहेका माछाहरूलाई असर गर्न सक्छ । वातावरणमा मिथाइल मर्करीको विष शताब्दीसम्म रहिरहन्छ ।

पारोबाट हुने स्वास्थ्य समस्याहरू

श्वास भित्र लिँदा अथवा छालाले सोसेर लिएर थोरै मात्र पारोको मात्राले पनि नशाहरू, मृगौला, फोक्सो, दिमाग र जन्मसम्बन्धी समस्या उत्पन्न गराउँदछ । यो स्वास्थ्य समस्या देखिन धेरै वर्ष लाग्दछ । मध्यमखाले पारोले ओंठमा, जिब्रोमा, हातखुट्टाका औंलाहरूमा झमझम हुन्छ र हातखुट्टा काम्ने हुन्छ । कुनै अवस्थामा लामो सम्पर्क नभएसम्म यी लक्षणहरू देखा पर्दैन । गम्भीर रूपमा पारोको विषले गर्दा टाउको दुख्ने, स्मरण शक्तिमा ह्रास, यताउता चल्न गाह्रो, कमजोर दृष्टि, धातुको स्वाद आउने, मांशपेसी फुल्ने, दुख्ने र जोर्नी पनि कडा हुने मुटुको धड्कन छिटोछिटो बढ्ने र कमजोरीको अनुभव पनि हुन्छ । पुरुषहरू पारोको सम्पर्कमा आउनले यौन सम्पर्क गर्ने क्षमतामा कमी आउँदछ र बाँझो हुन्छ । महिलाहरू यसको सम्पर्कमा आउनाले महिनावारी नहुने र बच्चा जन्माउने अन्य समस्याहरू हुन्छ । गर्भवती महिलामा थोरै मात्र यसको सम्पर्कले पनि बच्चाको विकासमा समस्या ल्याउँदछ ।

माछामा पारो

मिथाइल मर्करी माछा, जनावर र मानिसमा जम्मा भएर बस्छ । त्यसैले प्रदूषित पानीमा बस्ने माछा खानु धेरै खतरनाक हुन्छ । जुन पानी नुहाउनको लागि भने हानीकारक नहुन सक्छ । थोरै पारो शरीरमा असर नगरीकन पनि लुकेर बस्न सक्छ । यदि हामीले पारोयुक्त खाना खान छोड्यौं भने शरीरमा भएको पारो पनि विस्तारै शरीरमा हराउँदै जान्छ । तर जब शरीरले धान्न सक्ने भन्दा बढी पारो लिन्छौं, पारोले शरीरमा गम्भीर समस्या गर्दछ । माछा प्रोटिनयुक्त स्वादिष्ट खाना हो । माछालाई कहिलेकाहीं दिमागी खाना पनि भनिन्छ किनभने त्यसमा दिमागलाई राम्रो गर्ने चिल्लो पदार्थ हुन्छ । धेरै मानिसहरूको लागि यो एउटा परम्परागत खाना हो तर जब माछा पारो थुपारेको र पारोको खानीमा रहेका पानीबाट समातिन्छ लिइन्छ तब यिनीहरूमा असुरक्षित मात्रामा पारोको अवशेष हुन्छ ।

माछा र सुरक्षित खाना

हामीले माछालाई हेरेर पारो छ वा छैन भन्न सकिन्न किनभने पारो माछाको मासुमा बसेको हुन्छ । कुनै त्यस्तो मासु पकाउने सफा गर्ने उपाय छैन जसले पारोको सम्पर्कबाट बचाउन सक्दछ । कुनै माछाहरू तिनीहरूको खानपानको कारणले गर्दा वा ऐतिहासिक जीवनले गर्दा माछामा थोरै मात्र पारो हुन्छ जुन मानिसलाई खानको लागि सुरक्षित हुन्छ । यदि तपाई खानी खनन् क्षेत्रमा बस्नुहुन्छ भनेः

खानाको लागि धेरै खतरनाक

  • ठूला र बुढा माछा
  • पिँधमा बस्ने माछा जस्तो
  • माछाको अंग विशेष गरी कलेजो
  • मात्र माछा मुख्य खानाको रूपमा

खानको लागि सुरक्षित

  • साना, कम उमेरका माछा र कीरा खाने माछा ।
  • कम माछा, मासु, चिकेन साथै मुसुरो, बोडी, अण्डा, दूध र चीज प्रोटिनको राम्रो स्रोत ।
  • माछा, भात वा आलुसँग मिसाउने । यसले माछामा भएको पारो घटाउँदैन तर तपाईले आफ्नो खानामा लिने माछाको मात्रालाई घटाउन सक्नुहुन्छ ।

गह्रौं धातुबाट हुने विषाक्तताको उपचार

गह्रुङ्गो धातु विषाक्तताको उपचार गर्न धेरै गाह्रो हुन्छ । यसको प्रमुख उपचारलाई भनिन्छ । मा जडिबुटी र औषधि प्रयोग गरेर शरीरबाट पारो बाहिर पठाउँछ । यो विशेष गरेर अचानक यसको सम्पर्कमा आएर हुने पारोको विषको लागि राम्रो हुन्छ । धेरैजसो दैनिक रूपमा लामो समयसम्म सम्पर्कमा आएर हुने विषको लागि यो उपचार उपयोग हुँदैन ।

पोषणयुक्त खानाले पनि शरीरको बचावट गर्छ

जब मानिससँग आवश्यक मात्रामा भिटामिन, क्याल्सियम, आइरन अथवा प्रोटिन खानामा हुँदैन, तिनीहरू गम्भीर रूपमा गह्रौं धातुको विषाक्तताको शिकार हुन्छन् । शरीरले पोषणको अपुग ठाउँमा विषालु गह्रौं धातुले भरिदिन्छ यसले गर्दा अझ बढी बिरामी हुन्छ । गह्रौं धातुलाई शरीरमा छेक्ने वा रोक्ने खानामा, बोडी, सबैखाले अन्न, मासु, अण्डा, रातो पहेंलो र हरियो तरकारी, गाढा हरियो पातयुक्त तरकारी, धनिया, बन्दा र फलफूलहरू पर्दछन् ।

महत्वपूर्णः

मान्छे जसमा गलगाँड हुन्छ वा गम्भीर साइसाइड विषाक्तता हुन्छ उनीहरूले त्यसलाई अझ खराब हुने खाना छोड्नु पर्छ । जस्तो बन्दा र सख्खरखण्ड आदि । कुनै पनि खानाले गह्रौं धातुको असर वा अन्य कुनै सिकायत रसायनको असर उपचार गर्न सक्दैन र तर खानामा सुधार गर्नाले गह्रौं धातुबाट हुने प्रायःजसो खराबीलाई उपचार गर्न मद्दत गर्छ । विभिन्न क्षेत्रहरू जहाँ गरिब मानिसहरू बस्छन् र धेरै गह्रौं धातु र विषालु रसायनको सम्पर्कमा आउँछन् जस्तो खानीसम्बन्धी काम गर्ने समुदाय तिनीहरूको लागि राम्रो उपायमा पोषणयुक्त खानाको कार्यक्रम गर्नुपर्छ जसले तिनीहरूलाई बलियो र बिरामीसँग प्रतिरोध गर्ने क्षमता बढाउँछ ।

स्रोत : हिस्पेरियन स्वास्थ्य निर्देशिका



© 2006–2019 C–DAC.All content appearing on the vikaspedia portal is through collaborative effort of vikaspedia and its partners.We encourage you to use and share the content in a respectful and fair manner. Please leave all source links intact and adhere to applicable copyright and intellectual property guidelines and laws.
English to Hindi Transliterate