অসমীয়া   বাংলা   बोड़ो   डोगरी   ગુજરાતી   ಕನ್ನಡ   كأشُر   कोंकणी   संथाली   মনিপুরি   नेपाली   ଓରିୟା   ਪੰਜਾਬੀ   संस्कृत   தமிழ்  తెలుగు   ردو

उन्नत जातका खाद्यान्नको झूठो बाचा

उन्नत जातका खाद्यान्नको झूठो बाचा

टपेपछि गोलभेंडा चाँडै विग्रिदैनन्... गहुँ, भटमास र मकै जसले ठूलो मात्रामा रासायनिक विषादी प्रतिरोध गर्न सक्छ... भुईंमा कीरा मार्न सक्ने बीउहरू, यी मध्ये कुनै पनि प्राकृतिक होइनन् । तर पनि यी बाँच्छन् ।

यस्ता नयाँ जातका बिरुवाहरूलाई उन्नत जातका खाद्यान्न भ्लनष्लभभचभम भनिन्छ । यी खाद्यान्नहरू स्वास्थ्यवद्र्धक छन् भन्ने कुरामा सबैजना सहमत छैनन् । यस्ता अन्न उत्पादन गर्ने कम्पनीहरू यसबाट खाद्यान्न सुरक्षा ल्याउने, विश्वलाई अन्न पु¥याउने र जैविक इन्धनबाट प्राकृतिक तेलमा हुने निर्भरता घटाउने कुरा गर्दछन् । बाँकी अरु मानिसहरू यस्ता खाद्यान्न मानिस र वातावरणको लागि हानिकारक हुने बताउँछन् । जसले जे विश्वास गरे पनि, वर्तमान र भविष्यको कृषि र सबै जनाको खाद्यान्न सुरक्षा भने यी नयाँ उन्नत जातका अन्नहरूले परिवर्तन गरिसकेका छन् ।

धेरैजसो उन्नत जातका बिरुवाहरूले उनीहरूको पत्ता लगाउनेहरूले दावा गरे जस्तै राम्रो पौष्टिक र स्वास्थ्यलाभ प्रदान गर्दैन । अहिलेसम्म यस्ता बिरुवाले गरिब र भोकमरीको समस्या समाधान गर्न पनि मद्दत गरेको छैन । कम्पनीहरूले अधिकतम उन्नत जातका बालीहरू त्यसै कम्पनीबाट उत्पादन गरिएको रासायनिक मल, बीउ र विषादी बिक्रीको लागि सिर्जना गरिएको पाइन्छ ।

उन्नत जातका खाद्यान्नहरूले प्राविधिक समाधान प्रदान गर्दछन्– मानिसबाट बनाइएको महङ्गो बीउ– सामाजिक समस्याको लागि भोक । तर यदि कृषकहरू यस्तो बीउ किन्न निर्भर भएमा रासायनिक मल र विषादी किन्न जरुरी हुन्छ उत्पादनको लागि, यसले भोकलाई घटाउन भन्दा बढाउँछ । त्यसपछि त्यहाँ खाद्यान्न आधिपत्य कम गराउँछ ।

परम्परागत बिरुवाको उत्पादन

हरेक जीवित बस्तुको जिन्स (वंशाणु) नामक सानो भाग हुन्छ । यसले बिरुवा, जनावर अथवा मानिसहरू के बन्छन् र कसरी हुर्कन्छन् भन्ने कुरा निर्धारण गर्छः जस्तै बीउबाट बिरुवा, अण्डाबाट चल्ला, बच्चाबाट वयष्क आदि ।

जब यी वंशाणुहरू विभिन्न अवस्थामा जस्तैः तातो, चिसो, हावा, माटाको गुण आदिसँग घुलमिल हुन्छ तब मात्र यसले बिरुवा कसरी हुर्कन्छ भन्ने कुरा निर्धारण गर्छ । बिरुवाका विभिन्न गुणहरू जस्तैः रंग, आकृति, हुर्कने समय, फूल र फल दिने समय वा के पौष्टिकता रहेको छ त्यो सबै बिरुवाको वंषाणुले निर्धारण गर्दछ ।

जब कृषकले रोप्नको लागि मकैका ठूला बीउहरू छानेर जोगाउँदछन् तब त्यस ठूला बीउको वंशाणु गुण वर्षौसम्म रहिरहन्छ तर सानो बीउको वंशाणु गुण भने हराउँछ । यसरी नै बिरुवा उत्पादनको काम हुन्छ । यो कृषकले चाहेअनुसारको बिरुवा उत्पादन गर्ने र छान्ने एउटा ढिलो प्रक्रिया हो ।

उन्नत जातका बिरुवाहरू कसरी परम्परागत बिरुवाभन्दा फरक हुन्छन्

जेनेटिक इन्जिनियरिङ्ग अरु बिरुवा उत्पादनभन्दा फरक छ । यसमा वैज्ञानिकहरूले प्रयोगशालाको माध्यमबाट बिरुवा र जनावरहरूको वंशाणु गुण परिवर्तन गर्छन् । उनीहरूले चाहेअनुरूपको गुण भएको बिरुवा उत्पादन गर्न दुईवटा एकदमै भिन्दै बिरुवाको वंशाणु गुण मिसाउन सक्छन् (जस्तैः चामल र मकै) । उनीहरूले बिरुवाको जिन्सलाई जनावरको वंशाणु गुणसँग पनि मिसाउन सक्छन् । यसै कारणले यसलाई “जेनेटिक इन्जिनियरिङ्ग” भनिन्छ । इन्जिनियर जस्तै बिरुवाका वैज्ञानिकले प्राकृतिक रूपमा विकास नहुने नयाँ किसिमका बिरुवा र जनावर बनाउँछन् ।

उन्नत जातका बिरुवाहरू केवल नयाँ थरीका र राम्रो गुण भएका बिरुवामात्र होइनन् । यिनीहरू यस्तो बिरुवाहरू हुने जुन पहिलो कहिले पनि थिएनन् । कम्पनीहरू वर्षेनी अरबौं रूपैयाँ नयाँ जातको बिरुवा उत्पादन गर्न खर्च गर्छन् । जस्तैः चाँडै उम्रने र कागज बनाउनको लागि नरम काठ भएको रुख, धेरै समयसम्म राख्दा पनि ताजै रहने गोलभेंडा, ठूलोमात्रामा रसायनको प्रयोगमा बाँच्न सक्ने भटमास, गहुँ, कपास र सामान्य भन्दा ठूलो हुने माछा र सँुगुर आदि ।

उन्नत जातका बालीको बढी मूल्य

दिगो तरीकाले उन्नत जातको बाली उत्पादन गर्नु परम्परागत बाली उत्पादन गर्नुभन्दा महङ्गो पर्छ । अर्को वर्षको लागि पहिलेको वर्षको बीउ राख्नुभन्दा कृषकहरू धेरैजसो उन्नत जातको बीउ महङ्गो रासायनिक मल र विषादीसहित हरेक वर्ष किन्ने गर्छन् । उन्नत जातका बालीको अरु पनि लुकेको खर्चहरू छन् । पौष्टिकताको आधारमा यी बाली न्यून हुन्छ साथै यसले वातावरणलाई पनि हानि पु¥याउँछ (पृष्ठ २४३) । उन्नत जातका बिरुवा लगाउनु भन्दा पहिले यी अरु लुकेका खर्चहरू हेर्न जरुरी हुन्छ ।

उन्नत जातका अन्न र स्वास्थ्य

उन्नत जातका अन्नका केही स्वास्थ्य असरहरू थाहा भइसकेका छन् किनभने मानिसहरू यो खाएपछि विरामी परेका छन् । अरु स्वास्थ्य असरहरू शंका गरिएको छ तर अझै सावित भएको छैन ।

उन्नत जातका अन्न उत्पादन गर्ने अमेरिका र अरु देशका सरकारी कार्यालयले यसको स्वास्थ्य असरको बारेमा जाँच गर्न अस्वीकार गरेका छन् । यस्ता अन्न उत्पादन गर्ने कम्पनीहरूले आफ्नो अन्नको जाँच नहोस् भनी हरसम्भव प्रयास गर्छन् । उनीहरूले उत्पादन गर्ने उन्नत जातका अन्न अरु सामान्य अन्न र खाद्यान्नसँग लेबल नगरी मिसाउने गर्छन् । यस्ता कुराहरूले उन्नत जातका अन्न खतरनाक छन् भनेर थाहा पाउन बाधा पु¥याउँछ ।

उन्नत जातका अन्नबाट स्वास्थ्यमा असर

उन्नत जातका अन्नबाट स्वास्थ्यमा के असर पुग्छ भनेर जान्न धेरै वर्षको अध्ययन जरुरी छ । वैज्ञानिकहरूले उन्नत जातका अन्नको केही सम्भाव्य स्वास्थ्य खतराको बारेमा अध्ययन गरिसकेका छन् ।

एलर्जी

उन्नत जातकाअन्नबाट बनेका खानाहरूमा पहिला कहिले नखाएको पदार्थहरू हुन्छन् । यसले गर्दा मानिसको शरीरले यस्तो खानासँग नकारात्मक प्रतिक्रिया जनाउँदछ । पहिले नै उन्नत जातका अन्नको कुन चाहिँ वस्तुले एलर्जी गर्छ भन्ने कुरा थाहा नभएर धेरै मानिसहरूमा खानाको माध्यमबाट यसको असर देखापर्छ ।

बढ्दो विषादीको खतरा

धेरैजसो उन्नत जातका अन्नहरू ठूलो मात्रामा रसायनको प्रयोग पछि राम्ररी हुर्कन्छन् । केही उन्नत जातका बीउहरू बनाउँदा नै यसमा हुने गरी बनाइन्छ । ठिक्क सीमित मात्रामा केही रसायनको प्रयोगले कृषकलाई फाइदा हुन्छ । तर यसको अत्याधिक प्रयोगले दुवै मानिस र वातावरणलाई हानि पु¥याउँछ (अध्याय १४ हेर्नुहोस्) ।

क्यान्सर र शारीरिक अंगमा खराबी

उन्नत जातका आलु र गोलभेंडा खाने जनावरहरूको पेटमा परिवर्तन आउँछ । जसले गर्दा क्यान्सर, मृर्गौला र अन्य अंगको खराबी र मष्तिष्कको राम्रो विकाशमा अवरोध असर पुग्छ । तर जब उन्नत जातका अन्न जाँच गरिंदैन र लेबल गरिंदैन, चिकित्सकहरूलाई मानिसमा क्यान्सर र अन्य अंगका खराबी उन्नत जातका अन्नबाट भएको हो अन्न भन्न सम्भव हुँदैन ।

एन्टिबायोटिकस“गको प्रतिरोध

जेनेटिक इन्जिनियरिङ्गको फलस्वरूप केही उन्नत जातका अन्नहरूमा एन्टिबायोटिक्ससँग वंशाणु गुण हुन्छ । केही वैज्ञानिकहरू मानिसले यस्तो खाना खाएमा पेटमा भएका कीराहरूमा एन्टीबायोटिक्ससँग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्छ भन्ने कुरामा विश्वास गर्छन् । त्यसपछि यदि समस्याको समाधान गर्न एन्टिबायोटिक्स लिन परेमा मानिसहरूमा त्यसले काम गर्दैन ।

कुपोषणबाट हुने समस्याको उचित समाधान

सुनौलो धान सामाजिक समस्या र गरिबी अनि कुपोषणका कारण हुने समस्याको एउटा प्राविधिक उपायको उदाहरण मात्र हो । तर यो बाहेक पनि अर्को उपायहरू छन् । ताजा फलफूल, हरियो सागपात र अरु खानामा धेरै मात्रामा भिटामिन ए हुन्छ (यसको लागि सामान्य स्वास्थ्य पुस्तक जस्तैः जहाँ डाक्टर नभएमा अधिक जानकारी पाउन सकिन्छ) । बढ्दो रसायनको प्रयोगल हरियो तरकारीहरूलाई झारपात नियन्त्रण गर्ने विषादीको प्रयोग गर्नुभन्दा पहिले यी हरिया सागपात धानको खेत वा कृषकको बारीमा त्यत्तिकै उम्रन्थे ।

बंगलादेश जस्तो देशहरूमा, आफ्नो बच्चाहरूले उचित पौष्टिक आहार प्राप्त गरून् भनेर मानिसहरू घरमा नै करेसाबारी लगाउँछन् । हेलेन केलर इन्टरनेशनल नामक संस्थाको सहयोगमा कुपोषणका कारण हुने अन्धोपन र स्वास्थ्य समस्याबाट बँच्न मानिसहरूले ६ लाख करेसाबारी लगाए । कुनै महङ्गो प्राविधिक समाधान जस्तैः उन्नत जातको बालीतर्फ नगई पोषण र खाद्यान्न सुरक्षा सुधार्ने एउटा सजिलो उपाय हुन सक्छ, करेसाबारी ।

उन्नत जातका बालीबाट हुने वातावरणीय समस्या

ठूला कम्पनीहरूले केही प्रकारका मात्र बीउ उत्पादन गर्ने र बेचविखन गरेमा र संसारभरका कृषकलाई त्यहीं मात्र प्रयोग गर्न राजी गरेको खण्डमा अन्य विभिन्न बिरुवा हराएर जानेछन् र खाद्यान्न सुरक्षामा कमी आउनेछ । तर उन्नत जातकोबालीको वातावरणमा सबैभन्दा ठूलो नोक्सान भनेको जैविक विविधताको नाश हो (पृष्ठ २७) जुन स्वास्थ्य वातावरणको अति आवश्यक छ ।

प्राकृतिक कीरा नियन्त्रक गुमाउनुः केही उन्नत जातका बालीहरूभित्र विषादी राखेर बनाइन्छ । यदि विषादीहरू ध्यान नदिई नियन्त्रित प्रयोग गरेको खण्डमा कीरा मार्नको सट्टा त्यसमा झन् प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्छ (पृष्ठ २७३) ।

जंगली जनावर र माटोको नोक्सानीः उन्नत जातकोबालीमा भएको विषादीले माटोमा बस्ने उपयोगी कीरा र जीवाणुलाई मार्छ । यसले चरा, चमेरो र अन्य जनावर जसले बिरुवामा परागसेचन गराउन र कीरा इत्यादि नियन्त्रण गराउन मद्दत गर्छ, त्यसलाई मार्न सक्छ ।

नजिकैका बिरुवामा क्षतिः उन्नत जातकोबालीमा भएको पराग हावाले उडाएर त्यस्तै अरु बिरुवामा लान्छ । उन्नत जातकोबिरुवा नयाँ भएकोले यसको दीर्घकालीन असर के हुन्छ भन्नबारे कसैलाई थाहा हुँदैन ।

पछि पछुताउनुभन्दा अहिले नै सुरक्षित हुनु राम्रो

अफ्रिकन भनाइअनुसार, “यदि तपाईंलाई नदिको गहिराई नाप्नु छ भने पहिले एउटा खुट्टा पानीमा हाल्नुस्, यसो गर्नाले तपाईलाई बगाउने खतरा हुँदैन” । यसलाई अर्को भाषामा पूर्वसावधानी भएको काम गर्न र पूर्वसाधानीयुक्त नियम पालना गर्नु बुद्धिमानी हो भन्न सकिन्छ (पृष्ठ ३२) । कुनै नयाँ आविष्कार वा सामान प्रयोग गर्नुअघि त्यो सामान सुरक्षित छ भनेर थाहा पाउनु राम्रो हो जसले गर्दा अनावश्यक किसिमको खतराबाट जोगिन सकिन्छ । तर कम्पनी र सरकारहरू दिनदिनै उन्नत जातका बालीहरू परीक्षण गरिरहेका छन् जसले गर्दा के असर पुग्छ भन्ने कुरा थाहा नभई उनीहरूले हामीलाई नदिको गहिराई एउटा खुट्टाको सट्टा दुईवटै खुट्टाले नाप्न बाध्य बनाइरहेका छन् ।

बीउ र अन्न उन्नत जातका हुन् भनेर कसरी थाहा पाउने ?

धेरैजसो उन्नत जातका बीउहरू देख्दा, छुँदा, खाँदा र सुँघ्दा साधारण बीउ जस्तै देखिन्छन् । त्यसैले कृषकहरू यो के कस्तो हो भनेर थाहा नपाई रोप्ने गर्छन् । सबैभन्दा धेरै उन्नत जातको बाली उत्पादन गर्ने मोन्सान्टो कम्पनीले उन्नत जातको बाली नामकरण गर्न लेवल गर्दै खाने मानिस यो उन्नत जातकोअन्न हो भनेर थाहा नपाओस् भन्ने प्रयास हुन्छ । वंशाणुको आकृति परीक्षण गर्नु नै उन्नत जातकोअन्न हो भनेर थाहा पाउने एउटै उपाय हो । अमेरिका र युरोपमा परीक्षण सामग्री उपलब्ध छ तर महङ्गो पनि छ ।

खाद्यान्न सहयोगको रूपमा उन्नत जातको अन्न बिसर्जन गरिन्छ

धेरै देशहरू उन्नत जातको अन्न उतपादन गर्न र आफ्नो देशमा भित्र्याउन निषेध गर्छन् । तर यी देशहरूमा पनि उन्नत जातको अन्नले खाद्यान्न आपूर्तिमा आफ्नो बाटो बनाउँछन् । गरिब देशहरूमा उन्नत जातको अन्न बजारमा र खेतमा आउने एउटा तरीका हो खाद्यान्न सहयोग ।

जब देश अधिक भोकमरीबाट गुज्रिन्छ तब सहयोगको रूपमा उनीहरूले धान आदि संयुक्त राष्ट्रसंघ अथवा अन्य देशहरूबाट प्राप्त गछ्र्रन् । जुन देशमा उन्नत जातकोधान उत्पादन हुन्छ प्रायः त्यो देशले खाद्यान्न सहयोगको रूपमा वितरण गर्छ । यसले कृषक, भोको मानिस र सरकारलाई उन्नत जातको अन्न र भोक मध्ये एउटालाई छान्न बाध्य गर्छ ।

तर कुनै बेला संकटको घडीमा पनि सरकारले आफ्नो निर्णय लिन सक्छ । उदाहरणको लागि जाम्बिया र जिम्बाब्वेलाई २००२ को जाडोमा भएको भोकमरीको बेला उन्नत जातकोमकै खाद्यान्न सहयोगको रूपमा प्रस्ताव गरिएको थियो । जाम्बियाले उन्नत जातकोखाद्यान्न अस्विकार गरेको थियो । यस्तो निर्णयपछि अन्तर्राष्ट्रिय दाताहरूले जाम्बियालाई अरु अफ्रिकन देशबाट जहाँ अन्न बढी उत्पादन गरिएको थियो, त्यहाँबाट किन्न पैसा अनुदान दियो । केही यूरोपियन देश जहाँ उन्नत जातको अन्न गैरकानुनी छ, त्यसले यस्तो अन्नलाई खाद्यान्न सहयोगको रूपमा प्रस्ताव गरे ।

जम्बाब्वेको सरकारले भोका मानिसबाट आउने दबाब महसुस ग¥यो । मकैलाई पिसेर रोप्न नमिल्ने र भविष्यमा हुने समस्या उत्पन्न हुन नदिने सर्तमा जिम्बाब्वेले उन्नत जातकोखाद्यान्न सहयोग स्विकार गयो ।

सामुदायिक बीउ संरक्षकहरू

संसारभरिका समुदाय उन्नत जातकोअन्नबाट हुने असरको बारेमा सजग हुन थालेका छन् । केही मानिसहरू सरकारले उन्नत खाद्यान्नमा लेबल लगाइनु पर्छ भनेर माग राखिरहेका छन् ताकी उनीहरू त्यस्ता खाना खान र किन्न बञ्चित रहुन् । अरु मानिसहरूले उन्नत जातका बाली लगाउन अस्विकार गरे । धेरै समुदायहरू पहिलाकै परम्परागत बीउ जोगाउने शैलीमा र सामुदायिक बीउ प्रबन्धमा फर्किसकेका छन् । जब समुदायले विभिन्न प्रजातिको बीउ भविष्यमा रोप्नको लागि जोगाउँछन् र त्यसको ध्यानपूर्वक तथ्याङ्क ९च्भअयचम० राख्छन्, सामुदायिक बीउ प्रबन्ध मानिन्छ । यसरी समुदायले महत्वपूर्ण बीउको स्रोतलाई जोगाउँछन् र जैविक विविधताको संरक्षण गर्छन् । साथै उनीहरूले बाहिरका मानिसहरूले आफ्नो परम्परागत बीउमा हकदावी गर्न पनि रोक लगाउँछन् ।

धेरै थरीको अन्न रहोस् भन्नको लागि र थुप्रै प्रजातिको बिरुवाहरू लोप नहोस् भनेर विश्वस्त गर्नको लागि सरकारले राष्ट्रिय बीउ भण्डार बनाउन सक्छ र बनाउनु पनि पर्छ । खाद्यान्न सुरक्षाको लागि बीउ वितरणमा नियन्त्रण हुनु जरुरी हुन्छ ।

स्रोत : हिस्पेरियन स्वास्थ्य निर्देशिका



© 2006–2019 C–DAC.All content appearing on the vikaspedia portal is through collaborative effort of vikaspedia and its partners.We encourage you to use and share the content in a respectful and fair manner. Please leave all source links intact and adhere to applicable copyright and intellectual property guidelines and laws.
English to Hindi Transliterate